Этымалагічны слоўнік фразеалагізмаў [Іван Якаўлевіч Лепешаў] (fb2) читать постранично, страница — 195
Цяжкая рука ў каго. Агульны для ўсходнесл. м. Хто-н. прыносіць няўдачу, няшчасце ў якой-н. справе, пачынанні і пад. — Я такі казаў вам, што ў Язэпа цяжкая рука, — весела крыкнуў Гілёрык, рады, што выйшла так, як ён казаў (Я. Колас. Калодка пчол).
Склаўся на аснове былога павер’я, паводде якога ў адных людзей лёгкая рука (яна прыносіць удачу), a ў другіх — цяжкая (прыносіць няўдачу).
Цямна вада ва облацэх. Запазыч. з царк. — слав. м. Незразумелае, туманнае. [Грэнка: ] I вы, едучы сюды, я думаю, не хваліліся, куды і чаго едзеце? [Гарнак: ] Цямна вада ва облацэх (Я. Колас. Забастоўшчыкі).
Выраз з біблейскага тэксту (Псалтыр, 17, 11): «И положи тму закров свой, окрест его селение его, темна вода во облацех воздушных». Во облацех — старая форма меснага скл. мн. л. ад слова облако —‘у воблаках’.
Цяп ды ляп (цяпляп). Запазыч. з руск. м. Абы-як, нядбала, спехам (рабіць што-н.). Цяп ды ляп, ды на «а можа» — рабіць не гожа…
Ні к чорту не варта такая работа! (Х. Шынклер. Сонца пад шпалы).
Паходзіць з прыказкі Тяп-ляп да й корабль, якой характарызуюць работу, выкананую хутка і абыякава, і якая абазначае ‘абы-як, спехам — і гатова’.
Ч
Чакаць з мора пагоды. Відаць, паўкалька з руск. м. (ждать у моря погоды). Заставацца ў пасіўным, вымушаным, няпэўна доўгім чаканні каго-, чаго-н. A мой жа яшчэ пад Новы год абяцаўся прыехаць. Чакай з мора пагоды. (М. Ракітны. На свята).
Узнікненне фразеалагізма звязваюць з перыядам паруснага флоту, калі даводзілася чакаць добрых для плавання ўмоў.
Чалом біць. Агульны для ўсходнесл. і польск. (bić czołem) м. Ужыв. са значэннямі: 1) каму> пачціва кланяцца, вітаючы каго-н., 2) каму, пачціва прасіць каго-н., 3) чаму, з глыбокай пачцівасцю ставіцца да чаго-н., вітаючы што-н. Біце ж чалом тром сакалом, маладзіцы! Гэта ж кветкі з свойскай веткі, славянскай зямліцы! (В. Дунін-Марцінкевіч. Верш Навума Прыгаворкі). — Прыйшоў чалом біць, — звярнуўся [Сурма] да Кляпца. — Дайце нашым меліяратарам сена накасіць (І.Дуброўскі. На новыя кругі). Над Бесяддзю, у лясной акрузе, сялянскай хаце б’ю чалом (П. Прыходзька. Размова).
Выраз мае ў сваім складзе ўстарэлае слова чало са значэннем ‘лоб’. Узнік y сувязі са звычаем кланяцца пры падачы просьбы або скаргі так нізка, каб чалом (ілбом) даставаць да зямлі, злёгку б’ючы ім аб падлогу ці зямлю. Гэтым самым выказвалі пашану, віталі. Фразеалагізм даволі часта сустракаецца ў помніках старажытнай беларускай пісьменнасці, напрыклад y лістах аршанскага старасты Філона С. Кміты-Чарнабыльскага (XVI ст.), пераважна са значэннем ‘вітаючы, выказваць пашану’: «…покорно и ниско бью чолом пану моему милостивому». У творах В. Дуніна-Марцінкевіча фразеалагізм выкарыстоўваецца і са значэннем ‘прасіць’: «Пара, баш, дзяцей жаніць; яно ўсякі адклад не вельмі ідзе ў лад: пойдам пані чалом біць».
Чамярыца яго ведае. Уласна бел. Невядома. І чамярыца яго ведае, як гэта неяк хітра на свеце ўстроена! (Я. Купала. Тутэйшыя).
Утвораны па гатовай мадэлі — на ўзор тых шматлікіх сінанімічных фразеалагізмаў, якія ўжо былі ў мове (чорт яго ведае, ліха яго ведае, трасца яго ведае і г.д.). Чамярыца (або чэмер) — травяністая ядавітая лугавая расліна.
Часам з квасам, a парою з вадою. Агульны для бел. і руск. (часом с квасом, порой с водой) м. Ужыв. пры дзеяслове жыць, радзей— быць і абазначае ‘па-рознаму — сытна і надгаладзь’. Мелі такі-сякі асабісты агарод, з якога жылі часам з квасам, a парою з вадою (В. Якавенка. Акно на плошчу). На франтах было ўсяляк, як гаворыцца, часам з квасам, a парой з вадой (М. Лынькоў. Аб часе, аб сабе).
Фразеалагізм, y якім кампаненты структуры часам… a парой… з’яўляюцца сэнсаўтваральнымі, склаўся ў жывой народнай мове і характарызуецца згусткам сродкаў мастацкай выразнасці. У ім ёсць кампаненты-сінонімы (часам — парою), дзве ўнутраныя рыфмы, свая рытмічнасць у кожнай частцы і антанімічнае супрацьпастаўленне (квасам — вадою). Іншы раз пішуць, што гэты выраз «уласна рускі». Аднак наўрад ці так гэта. Ён занатаваны І.Насовічам, М. Федароўскім, запісаны Я. Чачотам y 1846 г., прыводзіцца ў польскіх слоўніках — з паметай «устарэлы» і ў форме czasem z kwasem, a czasem z wodą. Дарэчы, y такой жа форме выраз знаходзім y апавяданні В. Каваля «Шчасце Сілівея Зязюлі» (1936): «3 таго часу я пайшоў па людзях і ўсё жыццё так і хадзіў — часам з квасам, a часам з вадою». Першы кампанент фразеалагізма (часам) — нарматыўнае міжстылёвае слова ў сучасных літаратурных бел., укр. і польск. м.
Часанне языка. Уласна бел. Пустаслоўе, балбатня. Лазовіку карцела папікнуць: ну-ну, ты па часанню языка не ўступіш любой кабеце, — але стрымаўся (В. Блакіт. Шануй імя сваё).
Утвораны ад суадноснага дзеяслоўнага фразеалагізма часаць язык, першае значэнне якога —
Источник
Міні-слоўнік для школьнікаў
Адкуль (куды) вецер дзьме. Ведаць на каго або на што трэба арыентавацца ва ўчынках.
Вецер гуляе (свішча) у кішэнях. У каго-небудзь няма грошай.
Вецер нясе. Ужываецца ў пытальным склоне — куды хто-небудзь ідзе.
Вецер у спіну. 1. Пажаданне шчаслівай дарогі; 2. Пажаданне пазбавіцца ад каго-небудзь.
Вятры яго (іх, яе, цябе) ведаюць. Невядома.
Кідаць на вецер. Дарэмна траціць, няшчадна расходаваць.
Куды вецер дзьме. Няма цвёрдых перакананняў, прынцыпаў.
Лаві вецер у полі. Немагчымасць вярнуцца назад, знайсці каго-небудзь.
На вецер. Рабіць што-небудзь дарэмна, упустую, безвынікова.
На сямі вятрах. 1. Адзінока; 2. На адкрытай, нічым не заслоненай мясцовасці; 3. Па нічым не заслоненай прасторы.
Які вецер загнаў (занёс). Як, пры якіх абставінах аказаўся хто-небудзь дзе-небудзь.
Як у полі вецер. Легкадумны, пусты, ветраны.
Дождж за карак (за шыю) не лье. Няма прычын спяшацца.
Залаты дождж. Вялікія сумы, прыбытак.
Пасля дожджыку ў чацвер. Невядома калі, ніколі.
Як грыбы пасля дажджу. Вельмі хутка, у вялікай колькасці.
Напускаць туману. Уносіць няпэўнасць у якую-небудзь справу, заблытваць каго-небудзь.
Туманіць вочы. Знарок уводзіць у зман.
Туманіць галаву. Уводзіць у зман, падманваць каго-небудзь.
Як у тумане. 1. Не зусім выразна, цьмяна; 2. Ужываецца пры дзейніку са значэннем асобы: у стане глыбокай задуменнасці.
Снегу леташняга не дапросішся. Хто-небудзь страшэнна скупы.
Як снег на галаву. Зусім нечакана, раптоўны ход, візіт, навіна.
Макавай расінкі ў роце не было. Хто-небудзь нічога не еў.
Раса вочы выядае. Хто-небудзь нешчаслівы, жыве ў горы, нядолі.
Мароз па скуры (спіне, целе) прабягае (ходзіць, дзярэ, прабег, хадзіў, прайшоў). У каго-небудзь узнікае непрыемнае адчуванне ад раптоўнага страху, хвалявання.
Як гром з яснага неба. 1. Пра нечаканае здарэнне, навіну, бяду. 2. Зусім нечакана паявіцца.
ПАГОДА,НАДВОР’Е
За добрае надвор’е. Пакуль не позна, пакуль спрыяюць абставіны, умовы.
За пагодай (выбірацца). Пакуль спрыяюць абставінны.
Ні пры якой пагодзе. Ніколі і ні пры якіх умовах, абставінах не рабіць чаго-небудзь.
Рабіць пагоду. Мець рашаючае значэнне, самую істотную ролю у чым-небудзь.
Чакаць з мора пагоды. Заставацца ў пасіўным, вымушаным, няпэўна-доўгім чаканні каго ці чаго-небудзь.
ГОРАЧА,ХОЛАДНА,СПЯКОТНА
Астудзіць гарачую галаву. Угаманіць, суцішыць каго-небудзь залішне нястрыманага, запальчывага, неразважлівага.
Гарачая галава. Хто-небудзь залішне паспешны, неразважлівы, нястрыманы.
З халадком. Не спяшаючыся, без руплівасці рабіць што-небудзь.
Кідае ў халодны пот. Непрыязныя, варожыя адносіны паміж кім-небудзь.
На гарачым (злавіць). Пры яўных доказах, у момант учынення чаго-небудзь заганнага.
Небу горача было. Мацней, актыўней, лепш і быць не магло. Пра самую высокую ступень інтенсіўнасці чаго-небудзь.
Ні горача ні халодна. Што-небудзь зусім абыякава, ніколькі не хвалюе.
Павеяла халадком. У стане абыякавасці, адчужэння.
Па гарачых слядах. Адразу ж, непасрэдна пасля якой-небудзь падзеі.
Пад гарачую руку. У стане ўсхваляванасці, раздражнення, запальчывасці.
Папасціся пад гарачую руку. У хвіліну злосці, раздражнення, у самы непрыдатны момант.
Пароць гарачку. Ужыв. пры дзейніку — дзейнічаць з залішней паспешлівасцю, раздражненнем.
Усыпаць гарачых. Сурова правучыць каго-небудзь, жорстка расправіцца з кім-небудзь.
У гарачай вадзе купаны. Вельмі завальчывы, нястрыманы, занадта гарачы.
Халодная вайна. Непрыязныя, варожыя адносіны паміж кім-небудзь.
Як на гарачым вуголлі. У стане крайнягя хвалявання, неспакою, трывогі.
Як уюн на гарачай патэльні. Бесперастанку і не знаходзячы выйсця з цяжкіх абставін.
Як халодны самавар. Вельмі моцна.
Источник
чакаць
чакаць, -аю, -аеш, -ае; незакончанае трыванне 1. каго-чаго, з даданы сказ сказам і без дапаўнення Знаходзіцца дзе-н., ведаючы загадзя аб маючым адбыцца прыходзе, прыбыцці, з’яўленні і пад. каго-, чаго-н. ці здзяйсненні чаго-н. Праз паўгадзіны Мішка пад’ехаў да штабной зямлянкі, дзе яго ўжо чакаў Кастусь Мялешка. Паслядовіч. Чарнабровы заклапочаны чалавек, што адзінока чакаў на ўзлессі, .. зірнуў на гадзіннік. Мележ. // Разлічваць на прыход, з’яўленне каго-, чаго-н. ці адбыццё чаго-н. І маці чакае салдата, Не верыць дагэтуль душой, Што ён на вайне ў сорак пятым Загінуў ад кулі чужой. Ляпёшкін. Доктара чакалі назаўтра. Чорны. 2. чаго, з даданы сказ сказам і з інфінітыў Спадзявацца, разлічваць на што-н. [Сяргей] пачуў боль збоку лба, як бы ў гэта месца вось-вось паляціць куля, бо .. чакаў, што ў яго пачнуць страляць. Колас. Не чакаў .. [«буржуй»] сустрэць тут Міколкавага бацьку. Лынькоў. Ад Валі Косця чакаў нечага большага, чым спагады і зычлівасці. Адамчык. 3. каго-што. Быць наканаваным каму-н., прадбачыцца. Нас чакаюць Вялікія справы ў жыцці, Трэба ўперад ісці, Толькі ўперад ісці. Куляшоў. У школе Валіка чакала новая непрыемнасць. Жычка. // Падпільноўваць. [Жэня:] — Так зрабіць, каб на кожным кроку немцаў чакала справядлівая кара. Вось тады хутка прыйдзе ім канец. Шамякін. Ззаду застаўся доўгі і небяспечны шлях праз гнілыя стаячыя рэкі, праз небяспечныя багны, дзе на кожным кроку чакае пагібель. Самуйлёнак. // Знаходзіцца ў стане, што патрабуе якіх-н. змен. Каляя колькі год не рамантавалася. шпалы спарахнелі, даўно ўжо чакаюць замены. Шынклер. 4. загадны лад чакай (це). Ужываецца як папярэджанне, пагроза. Гукаю хмурага сябра: «Чакай, таварыш брыгадзір, Вакол сябе ты паглядзі — Прыроды нельга распазнаць!» Панчанка. Ліс завыў, забрахаў: «Ну, чакай, ваўкарэз!» Бядуля. ••• Не чакай дабра — пра магчымасць бяды, непрыемнасцей ад каго-, чаго-н. Труна чакае глядзі труна. Чакаць з мора пагоды — спадзявацца, разлічваць на што-н., застаючыся пасіўным; безнадзейна чакаць. Чакаць манны нябеснай — чакаць якой-н. удачы, чаго-н. неспадзяванага. Чакаць не дачакацца — з нецярпеннем, прагна чакаць.
Источник